بخش طراحی روشنایی جشنواره دیزاین لندن در سال ۲۰۲۵، مجموعهای از شش کار مهم و متفاوت رو معرفی کرد که هر کدوم در زمینهی متریال، هدف و روش ساخت قابل بررسی هستن. این طراحیها از برندهای شناختهشدهای مثل Tala و Raw Edges تا کارگاههای کوچکتر مثل Six Dots و طراحان مستقل مثل Abid Javed و Yoonjeong Lee ارائه شدن. هدف این متن مرور و تحلیل دقیق همین شش نمونه است؛ با تمرکز روی اینکه طراحها چه مسئلهای رو دیدن و چطور تلاش کردن به اون جواب بدن.
طراحی روشنایی دقیقا یعنی چی؟
وقتی از «طراحی روشنایی» حرف میزنیم، منظور فقط محل لامپ یا رنگ نور نیست. طراحی روشنایی یعنی برنامهریزی هدفمند نورپردازی؛ از انتخاب منبع نور (مثل LED، هالوژن یا فلورسنت) تا تعیین جهت، شدت، رنگ، دمای رنگ (Color Temperature) و حتی الگویی که نور در طول زمان دنبال میکنه.
یه طراح روشنایی باید بتونه به این پرسشها پاسخ بده:
در این فضا، چه نوع نوری باعث میشه آدمها احساس کنن باید بمونن، برن، بخوابن، تمرکز کنن یا خرید کنن؟
طراحی روشنایی چه فرقهایی با مهندسی برق یا دکوراسیون داره؟
برخلاف مهندس برق که با سیمکشی و نصب سروکار داره، یا دکوراتوری که ممکنه نور رو صرفا عنصر زیبایی ببینه، طراح روشنایی با یه رویکرد کارکردی-تجربی کار میکنه.
مثلا تو طراحی یک فروشگاه، طراح نور باید تصمیم بگیره:
- نور سقفی چقدر باشه؟
- ویترین چطور نور بگیره؟
- کدوم بخش سایه داشته باشه؟
- آیا نور باید متغیر باشه یا ثابت؟
این تصمیما شاید در ظاهر ساده بهنظر بیان اما میتونن مستقیم روی تجربه مشتری و حتی فروش تاثیر بذارن.
طراحی روشنایی از کی جدی شد؟
تا قبل از دههی ۶۰ میلادی، طراحی روشنایی معمولا بخشی از طراحی داخلی یا معماری بود.
اما از دهه ۷۰ به بعد، با توسعهی نور مصنوعی، فضاهای نمایشگاهی، مراکز خرید بزرگ و سالنهای تئاتر، کمکم نیاز به طراحهای تخصصی نور مطرح شد.
در دههی ۹۰، انجمنهای تخصصی مثل International Association of Lighting Designers بهوجود اومدن و از همون زمان طراحی روشنایی به یک حوزهی جدی در طراحی فضا، معماری، مدیا و حتی هنر تعاملی تبدیل شد.
جشنواره دیزاین لندن چهجور رویدادیه؟
London Design Festival از سال ۲۰۰۳ راهاندازی شده و تا امروز به یکی از مهمترین رویدادهای طراحی در سطح بینالمللی تبدیل شده. هر سال در ماه سپتامبر، این جشنواره در نقاط مختلف شهر لندن برپا میشه و تمرکزش رو روی نمایش طراحی در معنای وسیع کلمه میذاره: از طراحی صنعتی و محصول تا طراحی فضا، سرویس، گرافیک، مدیا و معماری.
ساختار جشنواره غیرمتمرکزه؛ یعنی بهجای یک سالن نمایشگاه واحد، پروژهها در گالریها، فضاهای عمومی، فروشگاهها، موزهها و حتی خیابونها پخش میشن. برنامه شامل نمایشگاهها، اینستالیشنهای شهری، رونماییهای محصول، ورکشاپها، سخنرانیها و پروژههای مشارکتیه. بخشی از رویدادها توسط خود جشنواره سازماندهی میشن، مثل پروژههای کلیدی (Landmark Projects) یا برنامهی طراحی پایدار، ولی بخش زیادی از نمایشها توسط استودیوها، برندها یا طراحهای مستقل بهصورت مستقل اجرا میشن.
برای برندها، حضور در این جشنواره همزمان یه موقعیت تبلیغاتی، ارتباطی و تحقیق بازاره. چون مخاطب جشنواره ترکیبی از حرفهایهای دیزاین، رسانهها، طراحان جوان و تصمیمگیران صنعتیه. و برای طراحها، این رویداد یکی از معدود صحنههاییه که میتونن پروژههای تجربیتر، ایدههای نیمهکاره یا حتی محصولات نهاییشدهشون رو در یک زمینهی واقعی ارائه بدن و بازخورد بگیرن.
خیلی از همکاریهای موفق بین برندهای تولیدی و طراحهای مستقل، یا بین استودیوها و فستیوالهای دیگه، اولینبار در همین فضا شکل گرفت.
همچنین بخوانید: بررسی دوربین جدید کداک چارمرا + معرفی ۶ مدل مشابه
نگاهی به گزیده آثار
بین تمام آثاری که در بخش طراحی روشنایی جشنواره دیزاین لندن ۲۰۲۵ ارائه شدن، تعداد قابلتوجهی کار دقیق، خلاقانه و شایستهی توجه وجود داشت. اما در این گزارش، تمرکز روی چند نمونهی مشخص قرار گرفته که از نظر ساخت، ایده، پرداخت فنی یا رویکرد طراحی، کیفیت متفاوتتری داشتن
Tala × Heatherwick – Wake
چراغ Wake نتیجهی همکاری استودیوی Heatherwick با شرکت Talaست. طراحها این محصول رو به شکل یک چراغ کنار تخت ساختن و کانسپتش رو روی مسئلهی استفادهی زیاد از صفحهنمایشها قبل از خواب گذاشتن. اونها ظاهر کار رو با سرامیک لعابخورده و شیشهی فشرده شکل دادن و سیستم برنامهریزی توالیهای نوری و صوتی رو هم اضافه کردن تا کاربر راحتتر بخوابه یا بیدار بشه. این طراحی تلاش میکنه جایگزین مستقیم برای نمایشگرها در اتاق خواب باشه.
استفاده از متریال سنتی (سرامیک) کنار تکنولوژی برنامهریزی نور، که نشون میده طراحها دنبال ترکیب «حس آشنا» با «قابلیت جدید» بودن.
Dean Edmonds – Plug
طراحی Plug از Dean Edmonds نگاهی مینیمال و صنعتی به چراغ دیواریه. ساختار کار ساده است. یک قطعه فلز خمشده و سوراخدار بهعنوان سایه و یک لامپ داره و مستقیم به پریز متصل میشه. هیچ بخش پنهانی یا تزئینی در این سازه وجود نداره و حتی جوشها و جزئیات ساخت قابل مشاهده باقی موندن. Edmonds خودش این روش رو «عملکردمحور» تعریف کرده؛ روشی که بهطور مستقیم نیاز به نور رو برطرف میکنه و در عین حال روند ساختش رو شفاف به کاربر نشون میده.
Abid Javed – Abiogenesis
طراح سرامیک، Abid Javed، مجموعهای با عنوان Abiogenesis: Vol. 1 در جشنواره دیزاین لندن ۲۰۲۵ ارائه داد. در این مجموعه، فرمهایی طراحی شدهن که از نظر بصری شبیه ساختارهای بیولوژیک هستن. طبق گفتهی خود طراح، ایدهها از زمینهی علمی و بهطور خاص زیستمولکولی گرفته شدهن. Javed پیشزمینهی علمی داره (در زمینهی زیستشناسی ساختاری) و این شناخت روی فرمدهی چراغها کاملا مشهود بوده.
این قطعه پایههایی با شکل نامتقارن، لعابهای متفاوت و شیدهایی داره که از بدنه جدا میشن و قابل تعویضان. متریال هم سرامیکه، اما نه در فرم متداولش. فرمها نه کاملا هندسیان و نه کاملا آزاد.
LightMass × Raw Edges
برند LightMass با همکاری استودیوی Raw Edges، سری جدیدی از چراغهای آویز در جشنواره ۲۰۲۵ معرفی کرد. این سری ادامهی مجموعهایه که سال قبل معرفی کردن. طراحها فرم مشبک رو حفظ کردن و متریال فیلامنتزیستی رو با پرینت سهبعدی تولید کردن. چراغها ساختاری سبک و نیمهشفاف دارن و مثل شبکهای نرم در هوا معلق میمونن.
طبق گفتهی طراح، هدف این بود که چراغی طراحی بشه که در عین داشتن حضور بصری مشخص، وزن فیزیکی و رد مادی زیادی نداشته باشه. علاوه بر این، تأکید زیادی روی استفادهی حداقلی از متریال وجود داره تا ردپای کربنی تولید هم پایین بیاد. نکتهی فنی قابلتوجه اینه که تمام شیدها در یک قطعه و بدون مونتاژ تولید میشن.
سوال اینه که آیا چنین فرمهایی، برای کاربری در فضاهای واقعی (خونه، دفتر، فضای عمومی) مناسبان یا نه؟ چون اگرچه زیباشناسیشون جذابه، اما کیفیت نوردهی، تمرکز نور و کاربردپذیری در این طراحیها هنوز سوال داره.
Six Dots و Yoonjeong Lee
در کنار برندهای تثبیتشده، چند طراح مستقل هم کارهایی ارائه دادن که نگاه شخصیتری داشتن. از بینشون، دو نفر قابلتوجه بودن: Joe Ellwood (با برند Six Dots) و Yoonjeong Lee.
Joe Ellwood چراغهای رومیزی ساخت که با ریختهگری دستی آلومینیوم شکل گرفتن. خودش گفته هدفش ساخت اشیاییه که «احساس گرانبهایی» بدن؛ نه بهمعنای گرانقیمت بودن، بلکه بهخاطر لمسپذیری و فرمهای ارگانیک. این طراحیها فشرده و فیزیکی هستن و بهوضوح در تضاد با طراحیهای سبکتر مثل LightMass قرار میگیرن.
در مقابل، Yoonjeong Lee چراغی ساخت که پایهی چوبی داره و شیدش رو با یک مداد به بدنه وصل کرد. مداد توی این طراحی نقش نماد داره و خود طراح توضیح داده که مداد براش نشونهی فکر، ارتباط و یادگیریه. این طراحی بیشتر شبیه پروژهای شخصی و مفهومی عمل میکنه تا محصولی برای بازار عمومی. با همین جنس نگاه، قطعاتش در کنار کارهای طراحهای دیگه هم به چشم اومدن.
طراحی روشنایی برای شما چه معنایی داره؟
تخصصهایی مثل طراحی روشنایی هنوز در بازار ایران اون جایگاه مستقل و تثبیتشدهای رو پیدا نکردن که در بازار جهانی دارن. تا امروز، بیشتر پروژهها یا از زاویه معماری به مسئلهی نور نگاه کردن یا صرفا از منظر تجهیزات برقی و دکوراتیو. این وسط، چیزی که غایبه، نگاه طراحیمحور به خود نور بهعنوان یک ابزار تجربهسازیه.
اما مسئله فقط طراحی روشنایی نیست. تخصصهایی مثل UX Writing، Project Management طراحیمحور، System Mapping، یا حتی نقشهایی مثل Process Escalator در فضای پروژههای بزرگ دیجیتال، هنوز برای خیلیها حتی ناشناختهان. این فقدان باعث کرده خیلی از استعدادهای جوان فکر کنن اگر بازاری تخصصی رو به شکل رایج نمیشناسه، آیندهای هم براش وجود نداره.
اما واقعیت اینه که چه بخوایم چه نه، بازار ایران هم داره بهسمت میکروتخصصهای بسیار مشخص میره. چون بازار، چه داخلی چه جهانی، دنبال تجربهی دقیق و شخصیسازیشدهست. این یعنی:
- اگر قراره فضایی طراحی بشه، نورش باید فکرشده باشه.
- اگر قراره ویدیویی تدوین بشه، ریتمش باید با ساختار داستانی همخوان باشه.
- وقتی محصولی عرضه میکنیم، باید از قبل همهی جزئیاتی رو طراحی کنیم که به حس واقعی یا «اصالت» تجربه کمک میکنن.
در نهایت
تو بازار جهانی، بر اساس گزارش سال ۲۰۲۴ مؤسسه Grand View Research، ارزش بازار طراحی روشنایی تا سال ۲۰۳۰ به ۴۸.۷ میلیارد دلار خواهد رسید، با نرخ رشد سالانهی ۴.۵٪. بخشی از این رشد دقیقاً مربوط به افزایش تقاضا برای طراحی فضاهای شخصی، درمانی، آموزشی و فروشگاهی با نورپردازی هوشمنده. روندی که عملاً طراحان نور رو تبدیل کرده به بخشی کلیدی از تیمهای طراحی تجربه (Experience Design).
اینورس از روز اول سعی کرده همین واقعیت رو منتقل کنه. اینکه نباید صبر کنیم تا بازار آماده بشه، بعد تخصص یاد بگیریم. خیلی از موقعیتهایی که امروز جا افتادهان، زمانی ناشناخته بودن. ولی کسانی که زودتر واردش شدن، شکلش دادن.
ما در مدرسه اینورس همیشه سعی کردیم دورههایی طراحی کنیم که روی همین جزئیات غایب اما ضروری تمرکز دارن. چه در حوزه تدوین و روایت تصویری، چه در مسیرهایی مثل طراحی رابط، کارگردانی هنری، یا طراحی تجربه. این دورهها برای کسانیان که نمیخوان فقط به نیاز امروز بازار جواب بدن، بلکه میخوان بازار فردا رو شکل بدن.